Skip to content

Nghệ thuật không phản ứng trong Đạo Phật

22.08.2013

Con người chúng ta tuân theo một cơ chế thật cứng nhắc: Một yếu tố từ thế giới bên ngoài tác động đến ta, một cảm xúc nảy sinh ngay tức thì và chúng ta lập tức phản ứng theo cảm xúc đó. Vì thế có thể nói chúng ta không hề được tự do trong chính tâm ta. Phản ứng điều khiển bởi cảm xúc tạo ra đủ mọi rắc rối và vấn đề trên thế giới này. Ham muốn quá lớn mà không được thỏa mãn gây ra đau khổ. Sân hận khiến ta làm tổn thương người khác và chính bản thân mình. Tuyệt vọng khiến ta nghĩ rằng mình là người chịu đau khổ nhất thế gian này. Ngay cả những cảm xúc khó chịu và phản ứng thường ngày cũng gây ra đủ loại rắc rối cho ta rồi. May mắn thay, có một cách để chúng ta thoát khỏi cái nhà tù tạo ra bởi chính tâm ta. Đức Phật đã dạy phương pháp đó từ hơn hai ngàn năm trước. Phương cách đó là Nghệ thuật không phản ứng, về cơ bản nó chính là chính niệm và thiền quán theo ngôn ngữ của đạo Phật. Và đó là cách để cho ta đạt được đến một hạnh phúc vững bền từ chính trong tâm ta mà không cần dựa vào yếu tố bên ngoài nào. Hãy tưởng tượng tâm ta giống như mặt hồ xanh trong phẳng lặng. Cảm xúc nổi dậy như những đợt sóng trên mặt hồ và các phản ứng chính là các bụi bẩn làm vẩn đục mặt hồ, lâu ngày sẽ khiến hồ trở nên xấu xí. Điều ta muốn làm là khiến mặt hồ trở nên trong xanh phẳng lặng trở lại và nghệ thuật không phản ứng đề cập dưới đây chính là cách ta làm điều đó. Khi một cảm xúc vừa dấy khởi, chúng ta cần nhận ra nó đang dấy khởi trong ta. Đây chính là bước đầu tiên quan trọng nhất. Điều này tưởng như là dễ nhưng trong suốt cuộc sống của ta, đa phần ta không nhận ra các cảm xúc đang dấy lên trong mình và một cách vô thức bị kiểm soát bởi các cảm xúc đó. Một cách tốt để nhận biết một cảm xúc vừa dấy khởi là gọi tên nó, từ những cảm xúc dễ nhận biết như là Ham muốn, Sân hận, Đau khổ cho đến những cảm xúc khó nhận biết hơn như hơi chán chường, hơi buồn bực, vui vui, hãnh diện, kiêu căng… Hãy gọi tên các cảm xúc dấy khởi trong mình. Bước tiếp theo là hãy để các cảm xúc đó qua đi mà không phản ứng gì cả theo cảm xúc đó. Đây là bước khá khó khăn. Ví dụ như khi đang trong cơn tức giận, với nhiều người rất khó để không tuân theo sự sai khiến của cơn tức giận trong lòng. Nó đang gào thét “hãy đập cái này, phá cái kia, đánh người này, la mắng người kia” và họ làm theo ngay để giải tỏa cơn tức của mình rồi sau đó là sự hối hận muộn màng. Khi đang trong cơn tức giận, điều ta nên làm là đầu tiên hãy nhận biết ta đang tức giận, sau đó không làm gì cả, kể cả suy nghĩ, không tuân theo sự sai khiến của cơn tức “đấm thằng này, la hét đứa kia” hay cố gắng chịu đựng trong lòng với các ý nghĩ không hay ho về người khiến mình bực tức. Chỉ quán sát cơn tức qua đi mà không làm gì cả cho đến khi bình tĩnh trở lại vì ta chỉ có thể suy nghĩ thông suốt nhất khi ta bình tâm mà thôi. Điều đó không chỉ áp dụng với cảm xúc tức giận mà với các cảm xúc khác nữa: Hãy nhận diện cảm xúc dấy khởi, không tuân theo sự sai khiến để thỏa mãn cảm xúc đó mà hành động thật là bình tĩnh; Nhận biết các hậu quả, kết quả từ hành động của mình và hành động theo cách mang lại lợi ích to lớn nhất với mình trong dài hạn. Một khi không đủ bình tĩnh để hành động như vậy được, hãy quan sát các cảm xúc cực đại đang dấy lên (như rất tức giận, rất đau khổ, cực kì hưng phấn) qua đi mà không làm gì cả, không nghĩ gì cả, lờ nó đi hoặc tập trung làm việc khác hoàn toàn không liên quan đến nó cho đến khi bình tâm trở lại. Chỉ hành động khi nào bình tĩnh mà thôi. Đó chính là nghệ thuật không phản ứng: Không phản ứng theo cảm xúc dấy khởi. Chỉ hành động theo những gì là tốt nhất cho bản thân đã được phân tích kĩ lưỡng bởi lý trí mà thôi. Các cảm xúc cực đại tiềm tàng một nguy cơ có hại cho ta. Nếu bị điều khiển bởi các cảm xúc tiêu cực như sân hận, tuyệt vọng hay ham muốn quá lớn, thì hậu quả xấu xảy ra với ta là điều rất dễ thấy. Nhưng kể cả với các cảm xúc tích cực nhưng ở mức cực đại như cực kì vui, cực kì hưng phấn, cực kì tư hào… thì cũng không hề tốt đẹp gì khi ta bị cuốn theo các cảm xúc đó vì lúc đó ta không thể suy nghĩ một cách thông suốt và sẽ dễ dàng có những hành động mà sau này suy nghĩ kĩ lại ta phải thốt lên là ta đã không nên làm như vậy.

Bạn có thể thắc mắc nhưng nếu kể cả khi không làm gì cả mà cảm xúc tiêu cực tôi có đó vẫn chưa qua đi thì sao? Các cảm xúc cực đại và các cảm xúc tiêu cực cần năng lượng để điều khiển chúng ta. Nếu chúng ta phản ứng theo nó, chúng ta đã cho nó năng lượng. Nếu chúng ta không phản ứng gì, nó sẽ mất đi nguồn năng lượng để duy trì và sẽ chết dần. Do vậy nếu như bạn hoàn toàn không phản ứng gì với các cảm xúc dấy lên trong lòng thì dù nó có mạnh đến đâu nó cũng sẽ tan biến vì thiếu năng lượng để tồn tại. Vậy vì sao chỉ nên suy nghĩ khi bình tâm? Vì ta chỉ có thể suy nghĩ một cách thông suốt nhất khi đang bình tâm. Giống như ta có thể nhìn thấu tới đáy của mặt hồ phẳng lặng và trong xanh, ta chỉ có thể suy nghĩ và hành động sáng suốt nhất khi ta ở trạng thái an bình không bị sự kiểm soát của cảm xúc mà thôi. Phản ứng theo các cảm xúc tiêu cực và cực đại rất có hại với chúng ta. Vì thế khi các cảm xúc đó dấy khởi, hãy nghĩ đến nghệ thuật không phản ứng. Nếu ta luyện tập nghệ thuật không phản ứng nhiều hơn thì không chỉ với các cảm xúc tiêu cực và cực đại mà với mọi loại cảm xúc ta đều không phản ứng và không bị điều khiển bởi nó, có thể nhận diện và phân tích các cảm xúc đó ra và chỉ hành động thật bình tâm theo cách dẫn ta đến hạnh phúc trong dài hạn mà thôi. Khi ta tập luyện nghệ thuật không phản ứng trong mỗi giây phút của cuộc sống của mình, ta sẽ dần dần không bị ảnh hưởng nhiều bởi những tác nhân bên ngoài. Tâm ta sẽ dần dần trở nên giống như mặt hồ phẳng lặng và xanh trong dẫn ta đến sự hạnh phúc và an bình vững bền không gì lay chuyển được.

Tác giả: Đỗ Thành Hùng ( ý tưởng trong bài dựa trên các sách “Vô ngã Vô ưu” của Ni sư Ayya Khema ; “Chánh niệm thực tập thiền quán” của Bhante Henepola và “Nghệ thuật sống hạnh phúc” của Dalai Lama và các bài nói chuyện của ông.)

Để lại phản hồi

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: